De maand maart, alweer records?

Volgens de Oudromeinse kalender was maart de eerste maand van het jaar. De Romeinen spraken van Martius naar Mars, hun God van oorlog maar ook van vruchtbaarheid en wasdom. In de volksmond wordt maart thor- of dondermaand genoemd naar de Germaanse God van donder en oorlog, Thor of Donar. Tegenwoordig is maart de lentemaand, zeker nu door de opwarming het voorjaar in de natuur eerder begint.

Maart in drie eeuwen

Het is tegenwoordig nauwelijks nog voor te stellen de Nederlandse rivieren, het IJsselmeer en de Waddenzee in maart nog vol kunnen zitten met ijs. Na een strenge winter, die ook in maart nog doorging, was er tot in het late voorjaar kruiend ijs. De opstapeling van ijs ontstaat vooral als het na een flinke vorstperiode hard waait. De wind krijgt dan vat op het ijs boven grote wateroppervlakken en duwt de ijsschotsen over grote afstanden tegen elkaar.

Strenge winters zijn de laatste jaren niet voorgekomen en maart was sinds de jaren tachtig zachter dan ooit. Sinds Nicolaus Cruquius driehonderd jaar geleden in Delft begon met metingen was deze maand niet eerder zo zacht als in 1991 toen De Bilt een gemiddelde temperatuur noteerde van 8,8 graden tegen 5,8 normaal. Zes van de zachtste maartmaanden uit de top tien over drie eeuwen dateren van de laatste kwart eeuw.

Sinds 1706 leverde maart drie keer een gemiddelde temperatuur op van onder nul. Het laatst gebeurde dat in maart 1845 met –2,3 graden als gemiddelde veruit de koudste in de geschiedenis. Op het Amsterdamse IJ was het ijs zo dik dat op eerste Paasdag, 23 maart, de eieren op het ijs werden gegeten. Ook op 31 maart 1771 was dat gelukt en zover bekend zijn dat de enige twee Paasdagen met ijs op de Hollandse waterwegen. Maart 1845 was de grootste uitzondering: alle rivieren in ons land waren bevroren. Paarden met karren en sleden baanden een weg over het ijs. De winter hield het tot de laatste week van maart vol met herhaaldelijk strenge vorst. Vooral rond het midden van de maand was het koud met –21 graden in Groningen, zoals ook op 4 maart 2005 in Marknesse. IJs leverde de recente kou nauwelijks op en daarin onderscheidt de winter en zeker de nawinter zich de laatste jaren van vroeger.

Dagboeken en weerkronieken van de laatste drie eeuwen bevatten veel informatie over ijs en ijsdiktes. Veel transport vond plaats over de rivieren zodat ijsvorming voor de economie van groot belang was. Zo was er niet alleen in maart 1845 sprake van een dikke ijslaag maar bijvoorbeeld ook in 1740. Die winter was extreem koud met ijs en sneeuw tot diep in het voorjaar. Pas rond half maart komt het ijs op de Waal bij Nijmegen los en tot die tijd konden rivieren als de Waal en de Rijn zonder problemen worden overgestoken.

De laatste decennia waren er nog grote problemen door kruiend ijs in de winter van 1996 en op kleine schaal in maart 1979. Erger was de toestand in de vorige eeuw in maart van 1929, 1931, 1940 en 1942 toen ijsbergen ontstonden van meters hoogte.